Suplementy dla seniorów – które warto stosować i na co uważać?

Wraz z wiekiem zmieniają się potrzeby naszego organizmu. Może zmniejszać się apetyt, pogarszać wchłanianie niektórych składników odżywczych, a choroby przewlekłe i przyjmowane leki mogą dodatkowo wpływać na stan odżywienia. Nic więc dziwnego, że wiele osób starszych zastanawia się, jakie suplementy dla seniora warto stosować i czy rzeczywiście są one potrzebne. Nie każdy senior ich potrzebuje, ale w określonych sytuacjach mogą pomóc uzupełnić niedobory lub zwiększone zapotrzebowanie na wybrane składniki. Trzeba jednak pamiętać o jednej podstawowej zasadzie: suplement nie zastępuje zdrowej, dobrze zbilansowanej diety i nie jest lekiem na zmęczenie, osłabienie czy pogorszenie samopoczucia. Może natomiast pomóc uzupełnić określone niedobory lub być nieodzowny w sytuacjach, w których zapotrzebowanie na dany składnik jest zwiększone. Które składniki są szczególnie ważne w starszym wieku? I dlaczego suplementów, mimo ich powszechnej dostępności, nie należy przyjmować bez zastanowienia?

Najważniejsze informacje

• Nie każdy senior potrzebuje suplementacji – jej zakres powinien zależeć od diety, stanu zdrowia, przyjmowanych leków i rzeczywistych niedoborów.
• Szczególnej uwagi mogą wymagać m.in. witamina D, witamina B12 i wapń, ale nie oznacza to konieczności ich rutynowego przyjmowania przez każdą osobę starszą.
• Potasu, magnezu i innych składników nie warto suplementować „na wszelki wypadek”, szczególnie przy chorobach nerek lub leczeniu kardiologicznym.
• Suplementy mogą wchodzić w interakcje z lekami, m.in. przeciwkrzepliwymi, hipotensyjnymi, moczopędnymi i stosowanymi w cukrzycy.
• Suplementacja powinna uzupełniać, a nie zastępować prawidłowe żywienie, aktywność fizyczną, diagnostykę i leczenie.

Dlaczego z wiekiem wzrasta ryzyko niedoborów?

Proces starzenia wpływa na funkcjonowanie całego organizmu człowieka.  Z wiekiem może pogarszać się wchłanianie niektórych witamin i składników mineralnych, zmniejsza się masa mięśniowa, a sposób odżywiania często ulega zmianie. Nie bez znaczenia są również choroby przewlekłe oraz przyjmowane przez wiele lat leki.

Ryzyko niedoborów może być większe również u osób, które jedzą niewiele, stosują restrykcyjną dietę, mają problemy z gryzieniem lub połykaniem albo cierpią na choroby przewodu pokarmowego.

W takich sytuacjach suplementacja może być potrzebnym elementem profilaktyki lub leczenia niedoborów, ale zawsze powinna odpowiadać rzeczywistym potrzebom konkretnej osoby.

Na jakie witaminy i składniki warto zwrócić szczególną uwagę?

Witamina D

Witamina D odgrywa ważną rolę w utrzymaniu zdrowych kości oraz prawidłowym funkcjonowaniu mięśni. Ma również znaczenie dla działania układu odpornościowego. Osoby starsze są szczególnie narażone na jej niedobór między innymi dlatego, że wraz z wiekiem zmniejsza się zdolność skóry do jej wytwarzania pod wpływem promieni słonecznych. Seniorzy często również mniej czasu spędzają na świeżym powietrzu, a z powodów zdrowotnych często także unikają słońca.

W polskich zaleceniach dotyczących profilaktyki niedoboru witaminy D osoby po 65. roku życia traktowane są jako grupa wymagająca szczególnej uwagi. Właściwy sposób suplementacji zależy jednak między innymi od wieku, masy ciała, diety, chorób współistniejących i przyjmowanych leków. Poziom witaminy D można też oznaczyć wykonując stosowne badania krwi.

Wapń

Wapń jest jednym z podstawowych składników budujących kości i zęby. Jego właściwa podaż jest szczególnie ważna w starszym wieku, kiedy zwiększa się ryzyko osteoporozy i złamań. Nie oznacza to jednak, że każda osoba starsza powinna przyjmować wapń w tabletkach. W pierwszej kolejności warto zadbać o jego odpowiednią ilość w diecie. Źródłem wapnia są między innymi mleko i produkty mleczne, niektóre ryby, produkty wzbogacane oraz wybrane warzywa. Decyzję o dodatkowej suplementacji najlepiej podejmować po uwzględnieniu sposobu żywienia oraz stanu zdrowia.

U osób z podwyższonym ryzykiem osteoporozy sama suplementacja wapnia nie zastępuje właściwej diagnostyki. W ramach naszej placówki na warszawskim Ursynowie działa Centrum Leczenia Osteoporozy, w którym prowadzimy kompleksową diagnostykę i leczenie osteoporozy, obejmujące m.in. badanie densytometryczne, badania laboratoryjne, konsultacje specjalistyczne, rehabilitację oraz doradztwo dietetyczne.

Witamina B12

Witamina B12 jest niezbędna między innymi do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i wytwarzania krwinek czerwonych.

W starszym wieku jej wchłanianie może być słabsze, a ryzyko niedoboru może dodatkowo zwiększać długotrwałe stosowanie niektórych leków. Niedobór witaminy B12 może prowadzić między innymi do niedokrwistości, osłabienia, zaburzeń czucia czy innych objawów neurologicznych.

Nie należy jednak przypisywać każdego zmęczenia czy problemów z pamięcią właśnie niedoborowi B12 – podobne objawy mogą mieć wiele różnych przyczyn i wymagają właściwej diagnostyki.

Kwasy omega-3

Kwasy tłuszczowe omega-3 są ważnym elementem zdrowej diety i odgrywają istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu każdego organizmu. Ich naturalnym źródłem są przede wszystkim tłuste ryby morskie, takie jak śledź, makrela, sardynki czy łosoś.

Warto jednak pamiętać, że suplementy zawierające omega-3 nie są uniwersalnym sposobem na poprawę pamięci czy koncentracji. Decyzja o ich stosowaniu powinna uwzględniać sposób odżywiania, stan zdrowia oraz przyjmowane leki. W pierwszej kolejności warto zadbać o odpowiednią ilość ryb i innych źródeł zdrowych tłuszczów w diecie.

Magnez i potas

Magnez i potas uczestniczą w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni, układu nerwowego oraz serca. Ich niedobory mogą powodować różnego rodzaju dolegliwości, jednak suplementowanie tych składników „na wszelki wypadek” nie jest dobrym rozwiązaniem.

Szczególnej ostrożności wymaga potas. Zarówno jego niedobór, jak i nadmiar mogą być niebezpieczne, a ryzyko zaburzeń jest większe między innymi u osób z chorobami nerek oraz przyjmujących niektóre leki stosowane w chorobach układu krążenia. Dlatego suplementację potasu należy konsultować z lekarzem.

Czy każdy senior powinien przyjmować suplementy?

Nie. Suplementy dla seniora powinny być dobierane indywidualnie, ponieważ potrzeby osób starszych są bardzo zróżnicowane. Znaczenie mają sposób odżywiania, aktywność fizyczna, stan zdrowia, choroby przewlekłe oraz przyjmowane leki. Nadmiar niektórych witamin i składników mineralnych może być szkodliwy,
a suplementy mogą również wchodzić w interakcje z lekami.

Dlatego przed rozpoczęciem suplementacji warto porozmawiać z lekarzem lub dietetykiem. W zależności od stanu zdrowia, sposobu żywienia i występujących objawów specjalista może zalecić odpowiednie badania laboratoryjne. Nie ma natomiast potrzeby wykonywania szerokiego zestawu badań ani oznaczania poziomu wszystkich witamin
i minerałów u każdej osoby starszej.

Indywidualne podejście pozwala ustalić, czy suplementacja jest potrzebna, a jeśli tak – jaki preparat i dawka będą odpowiednie. Suplementacja to wsparcie, ale nie zastąpi zdrowego stylu życia. Nawet najlepiej dobrane suplementy nie zastąpią odpowiedniego sposobu żywienia, regularnej aktywności fizycznej, snu i profilaktyki zdrowotnej.

Codzienny jadłospis osoby starszej powinien być urozmaicony i dostarczać odpowiedniej ilości białka, warzyw i owoców, produktów pełnoziarnistych oraz zdrowych tłuszczów. Jeżeli sposób żywienia seniora wymaga indywidualnego dopasowania ze względu na stan zdrowia, choroby przewlekłe lub trudności z pokryciem zapotrzebowania na składniki odżywcze, pomocna może być konsultacja dietetyczna. W CKR można skorzystać z konsultacji dietetyka klinicznego, podczas której sposób żywienia jest dostosowywany do potrzeb i stanu zdrowia pacjenta. Równie ważna jest regularna aktywność fizyczna dostosowana do możliwości i stanu zdrowia, ponieważ pomaga zachować siłę mięśni, sprawność i samodzielność.

Niepokojących objawów, takich jak utrzymujące się zmęczenie, osłabienie, problemy z pamięcią czy nawracające skurcze mięśni, nie warto automatycznie tłumaczyć „brakiem witamin”. Mogą mieć różne przyczyny i wymagają właściwej diagnostyki.

Czy multiwitamina dla seniora ma sens?

Wieloskładnikowe suplementy dla seniora mogą wydawać się prostym sposobem na „uzupełnienie wszystkiego naraz”, ale nie każdy senior ich potrzebuje. Wiele zależy od sposobu odżywiania, stanu zdrowia, przyjmowanych leków oraz tego, czy występują rzeczywiste niedobory.

W przypadku gotowych preparatów wieloskładnikowych warto zwrócić uwagę, że:

• część składników może być danej osobie niepotrzebna,
• niektóre składniki mogą występować w zbyt małych dawkach, aby odpowiadać rzeczywistym potrzebom,
• przy jednoczesnym stosowaniu kilku suplementów może dochodzić do dublowania tych samych składników,
• ryzyko niepożądanych działań i interakcji jest większe u osób przyjmujących wiele leków lub chorujących przewlekle.

Szczególnej ostrożności wymagają seniorzy z chorobami nerek lub wątroby oraz osoby stosujące kilka leków jednocześnie. W ich przypadku nawet pozornie „uniwersalny” preparat może nie być najlepszym wyborem.

Dlatego zamiast sięgać po multiwitaminę wyłącznie ze względu na wiek, lepiej najpierw ocenić sposób żywienia, stan zdrowia i przyjmowane leki. Jeśli suplementacja jest potrzebna, bardziej uzasadnione może być uzupełnianie konkretnych składników, których niedobór lub zwiększone zapotrzebowanie rzeczywiście dotyczy danej osoby.

Interakcje suplementów z lekami – na co szczególnie uważać?

Suplementy dla seniora są powszechnie dostępne bez recepty, dlatego mogą być postrzegane jako preparaty całkowicie bezpieczne. Tymczasem niektóre witaminy, składniki mineralne, ekstrakty roślinne czy inne substancje aktywne mogą wpływać na działanie przyjmowanych leków. Mogą osłabiać ich wchłanianie, nasilać działanie farmakologiczne lub zwiększać ryzyko działań niepożądanych. Ma to szczególne znaczenie u osób starszych, które często przyjmują kilka leków jednocześnie. Poniżej kilka przykładów takich interakcji:

Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe

Szczególnej ostrożności wymagają suplementy stosowane równocześnie z lekami zmniejszającymi krzepliwość krwi, a także z lekami przeciwpłytkowymi.  Niektóre suplementy i preparaty roślinne mogą wpływać na hemostazę lub wchodzić w interakcje z lekami przeciwkrzepliwymi. Dotyczy to m.in. preparatów zawierających miłorząb, czosnek, imbir czy kurkumę, jednak siła dowodów dotyczących poszczególnych substancji jest zróżnicowana. Dlatego ich stosowanie podczas terapii zmniejszającej krzepliwość krwi warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

Leki stosowane w nadciśnieniu tętniczym

Niektóre suplementy mogą dodatkowo obniżać ciśnienie tętnicze. Dotyczy to między innymi preparatów zawierających magnez, potas, koenzym Q10, czosnek czy niektóre ekstrakty roślinne. W połączeniu z lekami hipotensyjnymi może to u części osób prowadzić do nadmiernego spadku ciśnienia, zawrotów głowy, osłabienia,
a nawet omdleń.

Osoby leczone z powodu nadciśnienia lub innych chorób układu krążenia powinny uwzględniać stosowane suplementy podczas rozmowy z lekarzem. W Centrum Kompleksowej Rehabilitacji dostępne są konsultacje kardiologiczne dla pacjentów m.in. z nadciśnieniem tętniczym, zaburzeniami rytmu serca i innymi schorzeniami układu sercowo-naczyniowego.

Leki moczopędne

Leki moczopędne mogą zmieniać gospodarkę elektrolitową organizmu, dlatego przyjmowanie preparatów mineralnych „na własną rękę” nie zawsze jest właściwe. Niektóre diuretyki zwiększają utratę potasu i magnezu, podczas gdy inne – tzw. leki moczopędne oszczędzające potas – mogą powodować jego nadmierne zatrzymywanie. Dlatego decyzję o suplementacji potasu czy magnezu najlepiej poprzedzić oceną przyjmowanych leków oraz, jeśli jest to uzasadnione, badaniami laboratoryjnymi. Nie należy zakładać, że każdy pacjent stosujący lek moczopędny automatycznie wymaga suplementacji potasu.

Leki stosowane w cukrzycy

Niektóre suplementy mogą wpływać na stężenie glukozy we krwi. Dotyczy to między innymi preparatów zawierających berberynę, chrom, cynamon, żeń-szeń czy kwas alfa-liponowy. Jeżeli są one stosowane równocześnie z insuliną lub lekami przeciwcukrzycowymi, działanie obniżające glikemię może się sumować.

W konsekwencji u części pacjentów może wzrosnąć ryzyko hipoglikemii, czyli nadmiernego obniżenia stężenia glukozy we krwi. Dlatego włączanie suplementów reklamowanych jako preparaty „na cukier” lub „na insulinoodporność” powinno być konsultowane z lekarzem, szczególnie u osób już leczonych farmakologicznie.

Preparaty stosowane w osteoporozie

W leczeniu i profilaktyce osteoporozy często stosuje się wapń i witaminę D, jednak również tutaj znaczenie ma sposób przyjmowania preparatów. Wapń może ograniczać wchłanianie niektórych leków, dlatego nie zawsze powinien być przyjmowany w tym samym czasie co pozostałe preparaty. W przypadku witaminy D nie należy natomiast zakładać, że im większa dawka, tym większa korzyść dla kości. Długotrwałe przyjmowanie zbyt dużych ilości witaminy D, szczególnie w połączeniu z wapniem, może prowadzić do nadmiernego stężenia wapnia we krwi i zwiększać ryzyko powikłań.

Suplementy dla seniora – o czym trzeba pamiętać?

Podsumowując należy zauważyć, że suplement również warto wpisać na listę przyjmowanych preparatów. Podczas wizyty u lekarza lub farmaceuty warto podawać pełną listę wszystkich stosowanych preparatów – nie tylko leków na receptę, ale także witamin, minerałów, suplementów ziołowych, preparatów „na stawy”, „na pamięć”, „na odporność” czy produktów kupowanych okazjonalnie.

Szczególnej konsultacji wymagają suplementy u osób przyjmujących wiele leków, chorujących przewlekle, z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby oraz u osób starszych. W tych grupach ryzyko interakcji i kumulowania się działań poszczególnych preparatów jest większe.

Suplement diety nie powinien być traktowany jak obojętny dodatek do leczenia. W wielu sytuacjach może być wartościowym uzupełnieniem postępowania, ale jego dobór powinien uwzględniać aktualne leczenie, wyniki badań oraz indywidualne potrzeby pacjenta. Suplementy mogą być wartościowym uzupełnieniem diety i postępowania medycznego, ale nie powinny zastępować prawidłowego żywienia, diagnostyki ani leczenia.

Suplementy dla seniora – FAQ

Bibliografia

1. Płudowski P., Kos-Kudła B., Walczak M. i wsp. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients. 2023;15(3):695. doi: 10.3390/nu15030695.
2. Volkert D, Beck AM, Cederholm T, et al. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clinical Nutrition. 2022;41(4):958–989. doi: 10.1016/j.clnu.2022.01.024. 
3. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Vitamin B12 – Fact Sheet for Health Professionals.
4. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids – Fact Sheet for Health Professionals.
5. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Calcium – Fact Sheet for Health Professionals.
6. World Health Organization. Physical activity and sedentary behaviour: a brief to support older people. WHO, 2022.
7. Asher G.N., Corbett A.H., Hawke R.L. Common Herbal Dietary Supplement–Drug Interactions. American Family Physician. 2017;96(2):101–107.
8. Posadzki P., Watson L., Ernst E. Herb-drug interactions: an overview of systematic reviews. British Journal of Clinical Pharmacology. 2013;75(3):603–618. doi:10.1111/j.1365-2125.2012.04350. x.
9. Agbabiaka T.B., Wider B., Watson L.K., Goodman C. Concurrent Use of Prescription Drugs and Herbal Medicinal Products in Older Adults: A Systematic Review. Drugs & Aging. 2017;34(12):891–905. doi:10.1007/s40266-017-0501-7.