Kołatanie serca – co może oznaczać i kiedy wymaga konsultacji?

Kołatanie serca może być odczuwane jako mocne uderzenia w klatce piersiowej, przyspieszony puls, trzepotanie, nierówny rytm albo wrażenie, że serce na moment się zatrzymało. Uczucie to często pojawia się po wysiłku, w stresującej sytuacji, po wypiciu dużej ilości kawy lub podczas infekcji. Niekiedy jednak jego przyczyną jest zaburzenie rytmu serca albo choroba niezwiązana bezpośrednio z układem krążenia.

Kołatanie serca jest objawem, a nie rozpoznaniem konkretnej choroby. Jego znaczenie zależy między innymi od czasu trwania epizodu, okoliczności jego występowania, regularności rytmu oraz obecności dodatkowych dolegliwości. Szczególnej uwagi wymagają napady połączone z omdleniem, dusznością, bólem w klatce piersiowej lub nagłym osłabieniem.

Co to jest kołatanie serca?

Kołatanie serca, nazywane także palpitacjami, to subiektywne odczucie nietypowej pracy serca. Pacjent może czuć, że serce bije:

• zbyt szybko,
• bardzo mocno,
• nierówno,
• z przerwami,
• pojedynczymi, silnymi uderzeniami,
• jakby „trzepotało” lub „drżało”.

Odczucie może występować w klatce piersiowej, ale niektóre osoby zauważają pulsowanie również w szyi lub gardle. Napad może trwać kilka sekund, kilka minut, a w niektórych przypadkach znacznie dłużej.

Kołatanie nie zawsze oznacza, że serce rzeczywiście bije nieprawidłowo. Czasem rytm pozostaje miarowy i prawidłowy, ale jego uderzenia są silniej odczuwane. Zdarza się to między innymi podczas pobudzenia emocjonalnego, po wysiłku, w gorączce lub przy zwiększonej koncentracji na sygnałach płynących z organizmu.

Czy kołatanie serca to arytmia?

Nie każde kołatanie jest arytmią, podobnie jak nie każda arytmia powoduje wyraźnie odczuwalne kołatanie.

Arytmia oznacza nieprawidłowość częstości lub rytmu pracy serca. Serce może bić za szybko, za wolno albo nieregularnie. Kołatanie jest natomiast sposobem, w jaki pacjent odczuwa jego pracę. Oznacza to, że dwie osoby z tym samym zaburzeniem rytmu mogą opisywać zupełnie inne objawy, a część pacjentów nie odczuwa ich wcale. Więcej informacji na temat różnych postaci arytmii znajduje się w naszym artykule „Czym są zaburzenia rytmu serca i dlaczego są niebezpieczne?”.

Jak może być odczuwane kołatanie serca?

Opis dolegliwości może pomóc lekarzowi zaplanować diagnostykę, choć na jego podstawie nie można samodzielnie rozpoznać rodzaju zaburzenia.

Pojedyncze mocne uderzenia i uczucie przerwy

Wrażenie, że serce ominęło jedno uderzenie, a następnie uderzyło wyjątkowo mocno, może występować przy pobudzeniach dodatkowych. W rzeczywistości pacjent często nie odczuwa samego przedwczesnego skurczu, lecz mocniejsze uderzenie następujące po krótkiej przerwie. Pobudzenia dodatkowe mogą występować również u osób bez rozpoznanej choroby serca. Jeżeli jednak pojawiają się często, nasilają podczas wysiłku albo towarzyszą im zawroty głowy, omdlenia lub duszność, wymagają oceny lekarskiej.

Szybkie i regularne bicie serca

Stopniowe przyspieszenie rytmu podczas wysiłku, stresu lub gorączki może być prawidłową reakcją organizmu. Serce zaczyna wtedy pompować więcej krwi, aby dostarczyć tkankom tlen. Inną sytuacją jest napad bardzo szybkiego, regularnego rytmu, który rozpoczyna się i kończy nagle. Taki opis może między innymi sugerować częstoskurcz nadkomorowy, ale jego rozpoznanie wymaga zarejestrowania rytmu w EKG.

Szybki i nieregularny rytm

Uczucie chaotycznej, nierównej pracy serca może występować w migotaniu przedsionków, choć podobne odczucia mogą powodować również liczne pobudzenia dodatkowe. Migotania przedsionków nie należy rozpoznawać wyłącznie na podstawie pulsu, zegarka lub samych objawów. Rozpoznanie kliniczne wymaga potwierdzenia rytmu w zapisie EKG.

Mocne bicie serca przy prawidłowym rytmie

Pacjent może odczuwać wyraźne, mocne uderzenia, mimo że serce pracuje miarowo. Zdarza się to między innymi w stresie, po wysiłku, w niedokrwistości, nadczynności tarczycy lub przy podwyższonej temperaturze ciała. Samo wrażenie silnej pracy serca nie pozwala zatem stwierdzić, czy występuje arytmia.

Jakie są najczęstsze przyczyny kołatania serca?

Przyczyny można podzielić na związane ze stylem życia, reakcjami emocjonalnymi, chorobami ogólnoustrojowymi, stosowanymi substancjami oraz chorobami serca.

Stres, lęk i silne emocje

Stres powoduje aktywację autonomicznego układu nerwowego i zwiększone wydzielanie adrenaliny. Serce może wówczas przyspieszyć, a jego uderzenia stają się silniejsze i bardziej zauważalne.

Kołatanie występuje również podczas napadów paniki. Może mu wtedy towarzyszyć:

• uczucie braku powietrza,
• ucisk w klatce piersiowej,
• drżenie rąk,
• nadmierne pocenie się,
• mrowienie kończyn,
• uczucie zagrożenia,
• zawroty głowy.

Nie należy jednak automatycznie przypisywać każdego kołatania nerwicy lub stresowi. Najpierw warto ocenić charakter objawów i wykluczyć możliwe przyczyny somatyczne, zwłaszcza gdy dolegliwości pojawiły się po raz pierwszy, występują podczas wysiłku albo towarzyszą im objawy alarmowe.

Kawa, napoje energetyczne i inne substancje pobudzające

Kofeina może nasilać kołatanie u części osób, szczególnie po spożyciu dużej ilości kawy, napojów energetycznych lub suplementów zawierających substancje pobudzające. Indywidualna wrażliwość jest jednak różna – nie każda osoba z kołataniem musi całkowicie rezygnować z kawy.

Dolegliwości mogą być związane również z:

• nikotyną,
• alkoholem,
• amfetaminą i kokainą,
• środkami pobudzającymi stosowanymi przed treningiem,
• niektórymi preparatami na odchudzanie,
• lekami zawierającymi substancje obkurczające błonę śluzową nosa.

Przy nawracającym kołataniu warto przeanalizować nie tylko leki na receptę, lecz także preparaty dostępne bez recepty, suplementy diety i produkty stosowane przed wysiłkiem. Nie należy samodzielnie odstawiać leków zaleconych przez lekarza.

Wysiłek fizyczny

Przyspieszenie pulsu podczas aktywności jest fizjologiczną reakcją organizmu. Po zakończeniu wysiłku rytm powinien stopniowo zwalniać.

Konsultacji wymaga natomiast kołatanie, które:

• rozpoczyna się nagle podczas wysiłku,
• wydaje się nieproporcjonalne do jego intensywności,
• jest wyraźnie nieregularne,
• nie ustępuje po odpoczynku,
• łączy się z bólem w klatce piersiowej,
• powoduje zawroty głowy, stan przedomdleniowy lub omdlenie.

Kołatanie albo omdlenie związane z aktywnością fizyczną jest ważnym wskazaniem do pogłębionej oceny, ponieważ może wymagać monitorowania EKG podczas wysiłku lub po jego zakończeniu.

Odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe

Utrata płynów związana z upałem, gorączką, biegunką, wymiotami lub intensywnym treningiem może prowadzić do przyspieszenia pulsu. Znaczne zaburzenia poziomu potasu, magnezu, wapnia lub sodu mogą również wpływać na przewodzenie impulsów elektrycznych w sercu.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba odczuwająca kołatanie powinna przyjmować preparaty potasu lub magnezu. Nadmiar elektrolitów także może być niebezpieczny, zwłaszcza u osób z chorobami nerek lub stosujących określone leki. Decyzję o suplementacji najlepiej oprzeć na ocenie lekarskiej i wynikach badań.

Niedokrwistość

Przy niedokrwistości krew przenosi mniej tlenu, dlatego organizm może próbować skompensować ten stan przez przyspieszenie pracy serca. Oprócz kołatania mogą pojawić się:

• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• bladość skóry,
• zadyszka podczas niewielkiego wysiłku,
• bóle lub zawroty głowy,
• pogorszenie tolerancji aktywności.

Podejrzenie niedokrwistości można zweryfikować między innymi za pomocą morfologii krwi. Przyczyną niedoboru żelaza może być niewystarczająca podaż, zaburzone wchłanianie albo utrata krwi, dlatego samo stosowanie suplementu bez diagnostyki nie zawsze rozwiązuje problem.

Nadczynność tarczycy

Nadmiar hormonów tarczycy przyspiesza metabolizm i może powodować stałe lub napadowe kołatanie serca. Dodatkowe objawy obejmują między innymi:

• utratę masy ciała mimo zachowanego apetytu,
• nietolerancję ciepła,
• wzmożoną potliwość,
• drżenie rąk,
• niepokój i rozdrażnienie,
• osłabienie mięśni,
• zaburzenia snu.

Nadczynność tarczycy może prowadzić zarówno do przyspieszenia rytmu zatokowego, jak i do migotania przedsionków. Więcej informacji na temat objawów i badań znajduje się w artykule „Nadczynność tarczycy – gdy metabolizm przyspiesza za bardzo”.

Gorączka, infekcja i ból

Wzrost temperatury ciała, stan zapalny, silny ból oraz osłabienie podczas infekcji mogą przyspieszać pracę serca. Kołatanie powinno ustępować wraz z poprawą ogólnego stanu zdrowia.

Niepokojące jest utrzymywanie się znacznie przyspieszonego rytmu pomimo spadku gorączki, zwłaszcza jeśli pojawia się duszność, ból w klatce piersiowej, wyraźne osłabienie lub spadek ciśnienia.

Ciąża i zmiany hormonalne

W ciąży zwiększa się objętość krwi krążącej, a serce pracuje intensywniej. Z tego powodu jego szybsze lub mocniejsze bicie może być bardziej zauważalne. Kołatanie może występować również w okresie okołomenopauzalnym.

Nie powinno się jednak zakładać, że każda taka dolegliwość ma wyłącznie podłoże hormonalne. W ciąży mogą ujawnić się także niedokrwistość, zaburzenia tarczycy lub arytmie, dlatego powtarzające się epizody warto omówić z lekarzem.

Leki, które mogą powodować kołatanie

Kołatanie może być działaniem niepożądanym niektórych leków, między innymi preparatów stosowanych w leczeniu astmy, zaburzeń koncentracji, depresji, chorób tarczycy lub niedrożności nosa.

Podczas konsultacji należy przekazać lekarzowi pełną listę stosowanych środków, uwzględniając:

• leki na receptę,
• preparaty dostępne bez recepty,
• suplementy,
• produkty ziołowe,
• preparaty przedtreningowe,
• substancje stosowane doraźnie.

Znaczenie może mieć nie tylko rodzaj leku, ale również dawka, połączenie kilku preparatów oraz niedawna zmiana sposobu leczenia.

Choroby i zaburzenia rytmu serca

Kołatanie może być związane między innymi z:

• pobudzeniami dodatkowymi,
• częstoskurczem nadkomorowym,
• migotaniem lub trzepotaniem przedsionków,
• częstoskurczem komorowym,
• wadami zastawek,
• kardiomiopatią,
• niewydolnością serca,
• chorobą niedokrwienną serca,
• zmianami powstałymi po zawale lub zapaleniu mięśnia sercowego.

Samo kołatanie nie pozwala ustalić, która z tych przyczyn występuje. Rozstrzygające znaczenie ma zarejestrowanie rytmu, najlepiej w czasie dolegliwości, oraz zestawienie wyniku z wywiadem i pozostałymi badaniami. Zależności między niedokrwieniem mięśnia sercowego a zaburzeniami rytmu zostały szerzej opisane w artykule „Choroba wieńcowa – jak ją rozpoznać i jakie są skuteczne metody leczenia?”.

Czy kołatanie serca może występować po jedzeniu?

U niektórych osób dolegliwości pojawiają się po obfitym posiłku, spożyciu alkoholu, dużej ilości kofeiny albo produktów powodujących refluks i uczucie rozpierania w nadbrzuszu.

Objaw może być bardziej zauważalny również dlatego, że po posiłku pacjent siada lub kładzie się i zaczyna mocniej odczuwać pracę serca. Jeżeli jednak kołatanie regularnie powtarza się po jedzeniu, jest długotrwałe lub towarzyszą mu inne objawy, warto uwzględnić tę zależność podczas konsultacji.

Kołatanie serca w nocy i podczas leżenia

Kołatanie bywa bardziej dokuczliwe wieczorem, ponieważ w ciszy i bez codziennych bodźców łatwiej zauważyć każde uderzenie serca. W pozycji na lewym boku serce znajduje się bliżej ściany klatki piersiowej, przez co jego praca może być silniej odczuwana.

Nocne objawy mogą jednak wynikać również z pobudzeń dodatkowych, bezdechu sennego, spożycia alkoholu, refluksu, nadczynności tarczycy lub napadowej arytmii. Powtarzające się wybudzenia z szybkim albo nieregularnym rytmem powinny być skonsultowane.

Kiedy kołatanie serca jest niebezpieczne?

Pilnej pomocy wymaga kołatanie połączone z:

• bólem, uciskiem lub pieczeniem w klatce piersiowej,
• znaczną dusznością,
• omdleniem albo utratą przytomności,
• silnymi zawrotami głowy i uczuciem zbliżającego się omdlenia,
• nagłym osłabieniem jednej strony ciała,
• opadaniem kącika ust,
• zaburzeniami mowy lub widzenia,
• splątaniem,
• zimnymi potami, nudnościami i wyraźnym pogorszeniem stanu ogólnego.

W takiej sytuacji należy wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999. Nie powinno się samodzielnie prowadzić samochodu do szpitala.

Szybkiej konsultacji wymaga również kołatanie, które wystąpiło po raz pierwszy i utrzymuje się przez dłuższy czas, pojawia się podczas wysiłku, prowadzi do stanu przedomdleniowego albo dotyczy osoby z rozpoznaną chorobą serca.

Istotne jest także występowanie w najbliższej rodzinie niewyjaśnionych omdleń, ciężkich arytmii lub nagłych zgonów sercowych w młodym wieku. Taką informację należy zawsze przekazać lekarzowi.

Jak przygotować się do konsultacji?

Kołatanie często ustępuje przed wizytą, dlatego informacje zapisane przez pacjenta mogą mieć duże znaczenie diagnostyczne. Warto zanotować:

• datę i godzinę epizodu,
• jego czas trwania,
• wykonywaną wówczas czynność,
• sposób rozpoczęcia i zakończenia napadu,
• przybliżoną częstość pulsu,
• regularność rytmu,
• dodatkowe objawy,
• spożycie kawy, alkoholu lub napoju energetycznego,
• przyjęte leki i suplementy,
• ewentualną gorączkę, biegunkę, wymioty lub silny stres.

Można również spróbować policzyć puls przez pełną minutę. Pomocne jest zanotowanie, czy uderzenia były regularne, czy odstępy między nimi wyraźnie się zmieniały.

Dane z zegarka lub opaski mogą stanowić dodatkową wskazówkę, szczególnie jeśli urządzenie umożliwia zapis pojedynczego odprowadzenia EKG. Nie powinny jednak zastępować badania lekarskiego ani profesjonalnego zapisu EKG. Automatyczne komunikaty urządzenia nie są ostatecznym rozpoznaniem.

Jak diagnozuje się kołatanie serca?

Diagnostyka zaczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz pyta o początek, częstotliwość, czas trwania i charakter epizodów oraz czynniki, które je wywołują lub łagodzą. Ważne są także objawy towarzyszące, choroby przewlekłe, stosowane leki oraz rodzinne występowanie chorób serca.

Badanie lekarskie

Podczas badania oceniane są między innymi:

• puls i jego regularność,
• ciśnienie tętnicze,
• tony i szmery serca,
• objawy niewydolności krążenia,
• oznaki chorób tarczycy,
• cechy niedokrwistości lub odwodnienia.

Prawidłowy puls podczas wizyty nie wyklucza napadowej arytmii, ponieważ zaburzenie może pojawiać się tylko co kilka godzin, dni lub tygodni.

EKG spoczynkowe

Podstawowym badaniem jest 12-odprowadzeniowe EKG. Rejestruje ono elektryczną aktywność serca i może wykazać między innymi aktualną arytmię, zaburzenia przewodzenia albo niektóre cechy sugerujące chorobę serca.

Najwięcej informacji daje zapis wykonany podczas kołatania. Prawidłowe EKG pomiędzy epizodami nie zawsze wyklucza zaburzenie rytmu.

Holter EKG i dłuższe monitorowanie rytmu

Jeżeli objawy występują codziennie lub niemal codziennie, lekarz może zlecić monitorowanie EKG metodą Holtera przez 24–48 godzin. Przy rzadszych epizodach krótki zapis może nie uchwycić zaburzenia. Wówczas przydatny bywa rejestrator używany przez kilka lub kilkanaście dni albo urządzenie uruchamiane podczas objawów.

Długość monitorowania dobiera się do częstotliwości kołatania. Celem nie jest samo stwierdzenie nieprawidłowości w zapisie, ale sprawdzenie, jaki rytm występował dokładnie w chwili odczuwania dolegliwości.

Badania krwi

Zakres badań zależy od wywiadu. Lekarz może zalecić między innymi:

• morfologię krwi,
• oznaczenie TSH i hormonów tarczycy,
• stężenie potasu, sodu, magnezu lub wapnia,
• glukozę,
• parametry funkcji nerek,
• markery stanu zapalnego.

Badania mają pomóc znaleźć ogólnoustrojową przyczynę przyspieszonej albo nieregularnej pracy serca.

Echo serca

Echokardiografia ocenia budowę i czynność serca, w tym pracę zastawek, wielkość jam serca i kurczliwość mięśnia. Badanie może być wskazane, gdy lekarz podejrzewa wadę zastawkową, kardiomiopatię, niewydolność serca lub inną chorobę strukturalną. Samo echo nie rejestruje jednak napadowej arytmii w taki sposób jak EKG lub Holter.

Próba wysiłkowa

Test wysiłkowy może być rozważany, gdy kołatanie pojawia się podczas aktywności albo gdy dolegliwości mogą mieć związek z niedokrwieniem mięśnia sercowego. W trakcie badania obserwuje się zapis EKG, puls, ciśnienie i reakcję organizmu na stopniowo zwiększany wysiłek.

Diagnostyka kardiologiczna w CKR

W wybranych placówkach CKR prowadzimy konsultacje lekarza kardiologa oraz wykonujemy badania takie jak EKG i echo serca. Zakres diagnostyki lekarz dobiera do charakteru objawów, chorób współistniejących i wyników wcześniejszych badań. Dostępność poszczególnych usług zależy od placówki.

Jak leczy się kołatanie serca?

Nie leczy się samego odczucia kołatania bez ustalenia jego przyczyny. Postępowanie może wyglądać zupełnie inaczej u osoby z odwodnieniem, nadczynnością tarczycy, niedokrwistością, pobudzeniami dodatkowymi czy migotaniem przedsionków.

Leczenie może obejmować:

• ograniczenie indywidualnych czynników wyzwalających,
• zmianę leków powodujących objawy,
• uzupełnienie niedoborów po wcześniejszym ich potwierdzeniu,
• leczenie niedokrwistości lub choroby tarczycy,
• farmakologiczną kontrolę rytmu albo częstości pracy serca,
• leczenie przeciwkrzepliwe w wybranych arytmiach,
• kardiowersję,
• ablację podłoża arytmii,
• leczenie choroby strukturalnej serca.

W przypadku migotania przedsionków plan terapii uwzględnia nie tylko złagodzenie kołatania, ale również ocenę ryzyka udaru, choroby współistniejące, kontrolę rytmu lub częstości pracy serca oraz regularną ponowną ocenę pacjenta.

Nie należy przyjmować leków „na serce” pożyczonych od innej osoby ani samodzielnie zwiększać dawki wcześniej zaleconego preparatu. Leki zwalniające rytm mogą być nieodpowiednie przy niektórych zaburzeniach przewodzenia, niskim ciśnieniu lub określonych chorobach współistniejących.

Co można zrobić samodzielnie?

Jeżeli nie występują objawy alarmowe, warto spokojnie usiąść, przerwać wysiłek i obserwować samopoczucie. Można policzyć puls oraz zanotować czas rozpoczęcia epizodu.

W profilaktyce nawracających dolegliwości pomocne może być:

• regularne nawadnianie,
• odpowiednia ilość snu,
• ograniczenie nadmiernej ilości kofeiny i alkoholu,
• unikanie nikotyny i substancji pobudzających,
• regularne spożywanie posiłków,
• stopniowe zwiększanie intensywności treningu,
• obserwowanie związku objawów z lekami i suplementami,
• stosowanie technik obniżających napięcie w sytuacjach stresowych.

Nie ma potrzeby eliminowania wszystkich możliwych produktów naraz. Lepszym rozwiązaniem jest prowadzenie dziennika objawów i sprawdzanie, czy określony czynnik rzeczywiście regularnie poprzedza kołatanie.