Koksartroza – jak ją rozpoznać i skutecznie leczyć?

Ból w pachwinie podczas chodzenia, trudności z założeniem skarpetek, narastająca sztywność biodra czy problem ze wstawaniem z krzesła mogą być pierwszymi objawami koksartrozy. Koksartroza to choroba, która rozwija się zazwyczaj stopniowo, dlatego początkowe dolegliwości łatwo przypisać przemęczeniu, przeciążeniu albo naturalnym zmianom związanym z wiekiem.

Koksartroza nie oznacza jednak, że należy zrezygnować z aktywności i pogodzić się z narastającym ograniczeniem sprawności. Odpowiednio wcześnie rozpoczęte leczenie może zmniejszyć ból, poprawić ruchomość biodra oraz ułatwić wykonywanie codziennych czynności. Podstawą jest prawidłowa diagnostyka, indywidualnie dobrana rehabilitacja i świadome zarządzanie obciążeniem stawu. Przy zaawansowanych zmianach rozwiązaniem może być natomiast endoprotezoplastyka stawu biodrowego.

Co to jest koksartroza?

Koksartroza, nazywana także zwyrodnieniem biodra, jest postacią choroby zwyrodnieniowej stawów obejmującą staw biodrowy. W przebiegu choroby dochodzi do zmian w obrębie chrząstki stawowej, kości znajdującej się pod chrząstką oraz pozostałych struktur tworzących i otaczających staw.

Zdrowa chrząstka umożliwia płynne przesuwanie się głowy kości udowej w panewce stawu biodrowego i pomaga amortyzować obciążenia. Wraz z postępem koksartrozy powierzchnia stawowa traci swoje prawidłowe właściwości. Może dojść do zwężenia szpary stawowej, powstawania wyrośli kostnych i ograniczenia ruchomości biodra.

Koksartroza jest chorobą przewlekłą, ale jej przebieg może być bardzo różny. U części osób zmiany widoczne w badaniach obrazowych powodują niewielkie dolegliwości, natomiast u innych ból i ograniczenie sprawności stają się znacznym utrudnieniem w codziennym życiu. Nasilenie zmian na zdjęciu RTG nie zawsze jest więc proporcjonalne do odczuwanego bólu.

Jakie są pierwsze objawy koksartrozy?

Koksartroza najczęściej rozwija się stopniowo. Początkowo ból może pojawiać się tylko po dłuższym spacerze, wysiłku fizycznym albo pracy wymagającej wielogodzinnego stania. Po odpoczynku dolegliwości zwykle ustępują, dlatego wiele osób przez długi czas nie zgłasza się do lekarza.

Do typowych objawów koksartrozy należą:

• ból w pachwinie, po bocznej stronie biodra lub w pośladku,
• ból promieniujący do przedniej części uda albo kolana,
• sztywność biodra po odpoczynku lub rano,
• ograniczenie zakresu ruchu,
• trudność z zakładaniem skarpetek i butów,
• problem z wejściem do samochodu lub wanny,
• ból podczas wchodzenia po schodach,
• trudność ze wstawaniem z niskiego krzesła,
• utykanie albo skracanie kroku,
• zmniejszenie tolerancji dłuższego chodzenia,
• osłabienie mięśni pośladkowych i mięśni uda.

Ból pochodzący ze stawu biodrowego nie musi być odczuwany dokładnie w jego okolicy. Dolegliwości umiejscowione przede wszystkim w kolanie mogą sprawić, że pacjent początkowo szuka przyczyny właśnie w stawie kolanowym. W diagnostyce ważna jest więc ocena całej kończyny dolnej, sposobu chodzenia oraz funkcjonowania odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Typową lokalizacją bólu w zwyrodnieniu biodra pozostaje jednak przede wszystkim pachwina.

Jak rozwija się koksartroza?

We wczesnym okresie ból pojawia się przeważnie podczas większej aktywności. Pacjent może zauważyć, że nie jest już w stanie przejść takiego dystansu jak wcześniej, a po dłuższym siedzeniu potrzebuje chwili, aby swobodnie ruszyć.

W miarę rozwoju zmian dolegliwości występują podczas coraz krótszych spacerów i prostszych czynności. Stopniowo zmniejsza się zakres ruchu, zwłaszcza rotacji biodra. Pojawia się problem ze schylaniem, ubieraniem oraz odwodzeniem nogi na bok.

W zaawansowanym stadium ból może występować również w spoczynku i w nocy. Znaczne ograniczenie ruchomości prowadzi do zmiany sposobu chodzenia i zwiększonego obciążenia drugiej kończyny, kolan oraz kręgosłupa. Pacjent może zacząć korzystać z laski lub kul i ograniczać aktywność poza domem.

Nie warto czekać do momentu, w którym ból całkowicie uniemożliwia poruszanie się. Wczesna konsultacja pozwala zaplanować postępowanie, które ma pomóc utrzymać możliwie największą sprawność.

Jakie są przyczyny koksartrozy?

Nie zawsze można wskazać jedną konkretną przyczynę choroby. Na rozwój zwyrodnienia stawu biodrowego wpływają zarówno uwarunkowania biologiczne, jak i przebyte urazy, budowa stawu, styl życia oraz sposób jego obciążania.

Ryzyko koksartrozy może zwiększać:

• wiek,
• nadmierna masa ciała,
• przebyte urazy lub operacje biodra,
• wieloletnie przeciążanie stawu,
• nieprawidłowa budowa biodra,
• dysplazja stawu biodrowego,
• konflikt udowo-panewkowy,
• martwica głowy kości udowej,
• choroby zapalne stawów,
• nierówna długość kończyn,
• ograniczona aktywność i osłabienie mięśni,
• rodzinne występowanie choroby zwyrodnieniowej.

Jak rozpoznać koksartrozę?

Rozpoznanie rozpoczyna się od rozmowy z pacjentem i badania klinicznego. Lekarz pyta między innymi o lokalizację bólu, czas trwania dolegliwości, okoliczności ich występowania oraz wpływ problemu na codzienną aktywność.

Podczas badania oceniane są:

• zakres ruchu w biodrze,
• ruchy wywołujące ból,
• siła mięśniowa,
• stabilność miednicy,
• długość kończyn,
• sposób wstawania i siadania,
• chód pacjenta,
• funkcjonowanie kolana i kręgosłupa.

U osób po 45. roku życia, u których występuje ból nasilający się podczas aktywności oraz krótka sztywność poranna, rozpoznanie choroby zwyrodnieniowej często może opierać się przede wszystkim na obrazie klinicznym. Badania obrazowe są potrzebne wtedy, gdy objawy są nietypowe, konieczne jest wykluczenie innych przyczyn albo planowane jest dalsze leczenie specjalistyczne.

RTG stawu biodrowego

Podstawowym badaniem obrazowym wykonywanym przy podejrzeniu koksartrozy jest najczęściej RTG. Pozwala ono ocenić strukturę kostną stawu i stopień zaawansowania zmian. W CKR Konstancin-Jeziorna wykonujemy badania RTG wykorzystywane między innymi w diagnostyce chorób układu kostno-stawowego. Dysponujemy również możliwością przeprowadzenia konsultacji lekarza ortopedy-traumatologa, który może ocenić objawy oraz zdecydować o dalszym postępowaniu.

Czy potrzebny jest rezonans magnetyczny?

Rezonans magnetyczny nie jest rutynowo potrzebny u każdej osoby z podejrzeniem koksartrozy. Lekarz może zalecić MRI, gdy obraz kliniczny i RTG nie wyjaśniają dolegliwości albo konieczna jest dokładniejsza ocena tkanek miękkich, chrząstki, kości lub innych struktur.

W CKR wykonujemy również badania MRI oraz USG ortopedyczne. Rodzaj diagnostyki powinien być jednak zawsze dopasowany do objawów i wskazań medycznych.

Z czym można pomylić koksartrozę?

Ból okolicy biodra nie zawsze pochodzi ze stawu biodrowego. Podobne dolegliwości mogą być związane między innymi ze zmianami w kręgosłupie lędźwiowym, przeciążeniem mięśni, zapaleniem kaletki, uszkodzeniem ścięgien, konfliktem udowo-panewkowym, martwicą głowy kości udowej albo chorobą zapalną stawów. Dlatego nie należy samodzielnie rozpoznawać koksartrozy wyłącznie na podstawie miejsca występowania bólu. W artykule „Bóle stawów – przyczyny, diagnostyka i leczenie” opisujemy również inne problemy, które mogą powodować ból, sztywność i ograniczenie ruchomości.

Jak leczyć koksartrozę stawu biodrowego?

Celem leczenia jest przede wszystkim zmniejszenie dolegliwości, poprawa ruchomości, utrzymanie siły mięśniowej oraz umożliwienie pacjentowi możliwie swobodnego wykonywania codziennych czynności. Nie ma jednej metody odpowiedniej dla wszystkich. Plan postępowania powinien uwzględniać stopień zmian, nasilenie bólu, wiek, inne choroby, poziom aktywności oraz indywidualne cele pacjenta.

Jednym z najważniejszych elementów leczenia zachowawczego jest odpowiednio dobrany ruch. Aktualne wytyczne dotyczące choroby zwyrodnieniowej zalecają ćwiczenia terapeutyczne ukierunkowane między innymi na poprawę siły mięśniowej i wydolności. Program powinien być dopasowany do możliwości konkretnej osoby.

Rehabilitacja przy koksartrozie może obejmować:

• ćwiczenia poprawiające ruchomość biodra,
• wzmacnianie mięśni pośladkowych i mięśni uda,
• ćwiczenia stabilizacyjne,
• trening równowagi,
• naukę prawidłowego chodu,
• ćwiczenia funkcjonalne,
• ćwiczenia ogólnokondycyjne,
• naukę bezpiecznego wykonywania codziennych czynności.

W CKR możemy rozpocząć postępowanie od konsultacji fizjoterapeutycznej, podczas której przeprowadzamy badanie funkcjonalne i planujemy indywidualny program terapii. W zależności od potrzeb pacjenta program może uwzględniać terapię indywidualną, trening funkcjonalny lub inne formy rehabilitacji.

Czy przy koksartrozie można ćwiczyć?

Samo rozpoznanie koksartrozy nie oznacza konieczności rezygnacji z ruchu. Długotrwałe unikanie aktywności może prowadzić do osłabienia mięśni, pogorszenia stabilizacji stawu i dalszego ograniczania sprawności. Rodzaj i intensywność ćwiczeń należy jednak dopasować do aktualnego stanu pacjenta. Aktywność nie powinna powodować gwałtownego, silnego bólu ani wyraźnego pogorszenia utrzymującego się przez dłuższy czas po treningu.

W zależności od możliwości pacjenta pomocne mogą być między innymi:

• spokojne spacery,
• jazda na rowerze stacjonarnym,
• ćwiczenia wzmacniające,
• ćwiczenia mobilizujące,
• trening w wodzie,
• ćwiczenia równoważne i funkcjonalne.

Turnus rehabilitacyjny ortopedyczny

U pacjentów wymagających bardziej intensywnego i kompleksowego usprawniania jedną z możliwości jest turnus rehabilitacyjny ortopedyczny.

W CKR Konstancin-Jeziorna prowadzimy turnusy przeznaczone między innymi dla osób z przewlekłymi chorobami narządu ruchu, w tym zmianami zwyrodnieniowymi stawów. Program jest dopasowywany do stanu pacjenta i może obejmować zajęcia indywidualne z fizjoterapeutą, kinezyterapię oraz zabiegi fizykoterapeutyczne. Podczas pobytu zapewniamy również opiekę lekarską i pielęgniarską.

Zmniejszenie masy ciała

W przypadku nadwagi lub otyłości stopniowa redukcja masy ciała może ograniczyć obciążenie biodra i ułatwić wykonywanie ćwiczeń. Nie należy jednak stosować restrykcyjnych diet bez odpowiedniego przygotowania. Najlepsze efekty przynosi połączenie zmiany sposobu odżywiania z aktywnością dostosowaną do możliwości pacjenta.

Leki przeciwbólowe i przeciwzapalne

Farmakoterapia może pomóc zmniejszyć ból i umożliwić wykonywanie ćwiczeń, ale nie powinna być prowadzona samodzielnie przez długi czas.

Dobór preparatu zależy między innymi od nasilenia dolegliwości, wieku, chorób współistniejących oraz przyjmowanych leków. Szczególnej ostrożności wymagają niesteroidowe leki przeciwzapalne, które mogą nie być odpowiednie dla osób z niektórymi chorobami układu pokarmowego, sercowo-naczyniowego lub nerek.

Leki łagodzą objawy, ale nie zastępują ćwiczeń i nie odbudowują zniszczonej chrząstki. O rodzaju preparatu, dawce oraz czasie jego stosowania powinien zdecydować lekarz. Wytyczne dotyczące leczenia choroby zwyrodnieniowej zalecają uwzględnienie indywidualnego ryzyka działań niepożądanych.

Fizykoterapia

Zabiegi fizykoterapeutyczne mogą być stosowane jako uzupełnienie indywidualnie zaplanowanej rehabilitacji, przede wszystkim w celu oddziaływania na ból, napięcie tkanek lub inne objawy towarzyszące. Nie powinny jednak zastępować aktywnych ćwiczeń, wzmacniania mięśni i stopniowego powrotu do aktywności. O wyborze konkretnego zabiegu powinien decydować specjalista po uwzględnieniu wskazań i przeciwwskazań.

Iniekcje dostawowe

W niektórych przypadkach lekarz może rozważyć wykonanie iniekcji dostawowej. Jej zastosowanie zależy od rodzaju zmian, nasilenia objawów, dotychczasowego leczenia oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Iniekcja nie jest metodą odpowiednią dla każdej osoby i nie zastępuje rehabilitacji. Nie należy też traktować jej jako gwarancji trwałej odbudowy chrząstki. W CKR wykonujemy iniekcje dostawowe po wcześniejszej kwalifikacji medycznej.

Kiedy potrzebna jest endoproteza biodra?

Operację rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy zmiany są zaawansowane, ból jest silny i utrudnia również odpoczynek, a dotychczasowe leczenie zachowawcze nie pozwala uzyskać wystarczającej poprawy.

Do konsultacji ortopedycznej dotyczącej endoprotezoplastyki mogą skłaniać:

• ból występujący również w spoczynku lub w nocy,
• znaczne ograniczenie chodzenia,
• trudność w wykonywaniu podstawowych czynności,
• bardzo mały zakres ruchu,
• konieczność regularnego stosowania leków przeciwbólowych,
• brak wystarczającej poprawy mimo rehabilitacji i leczenia zachowawczego.

Decyzji o endoprotezie stawu biodrowego nie podejmuje się wyłącznie na podstawie zdjęcia RTG. Ważne są także objawy, poziom ograniczenia samodzielności, oczekiwania pacjenta oraz jego ogólny stan zdrowia. W CKR Konstancin-Jeziorna wykonujemy endoprotezoplastykę stawu biodrowego na Oddziale Ortopedii i Chirurgii Kręgosłupa. Zabieg polega na zastąpieniu zniszczonych elementów stawu implantem.

Rehabilitacja przed operacją biodra

Przygotowanie do operacji może rozpocząć się jeszcze przed przyjęciem do szpitala. Celem rehabilitacji przedoperacyjnej jest poprawa siły mięśniowej, wydolności, stabilizacji i ogólnej sprawności, a także przygotowanie pacjenta do poruszania się po zabiegu.

W CKR Konstancin stworzyliśmy siedmiodniowy turnus rehabilitacji przedoperacyjnej dla pacjentów przygotowujących się między innymi do endoprotezoplastyki stawu biodrowego. Program może obejmować terapię indywidualną, ćwiczenia izometryczne, trening siły i wytrzymałości, ćwiczenia w wodzie lub grupowe oraz krioterapię. Prowadzimy również zajęcia edukacyjne dotyczące przygotowania do pobytu w szpitalu i okresu pooperacyjnego.

Rehabilitacja po endoprotezie biodra

Operacja jest ważnym etapem leczenia, ale o odzyskiwaniu samodzielności w dużej mierze decyduje również prawidłowo prowadzona rehabilitacja.

Początkowe działania obejmują między innymi pionizację, naukę bezpiecznego wstawania, chodzenie z odpowiednio dobranym sprzętem pomocniczym oraz ćwiczenia zapobiegające utracie siły mięśniowej. W kolejnych etapach zwiększa się zakres ruchu, poprawia stabilizację i przygotowuje pacjenta do wykonywania codziennych czynności. W CKR prowadzimy turnus rehabilitacyjny po endoprotezoplastyce stawu biodrowego i kolanowego. Program może obejmować zajęcia indywidualne z fizjoterapeutą, kinezyterapię, fizykoterapię oraz trening chodu i równowagi.

Jak żyć z koksartrozą?

Codzienne postępowanie powinno opierać się na zachowaniu równowagi między aktywnością a odpoczynkiem. Całkowite unieruchomienie zazwyczaj nie jest korzystne, podobnie jak wielokrotne wykonywanie czynności wywołujących silny ból.

Warto:

• regularnie wykonywać zalecone ćwiczenia,
• dzielić dłuższą aktywność na krótsze etapy,
• unikać długiego pozostawania w jednej pozycji,
• wybierać stabilne i wygodne obuwie,
• ograniczyć dźwiganie ciężkich przedmiotów,
• zadbać o prawidłową masę ciała,
• dostosować wysokość krzesła i łóżka,
• korzystać z laski lub kul, jeżeli zaleci je specjalista,
• nie zwiększać gwałtownie intensywności treningu.

W okresach zaostrzenia objawów aktywność może wymagać czasowego ograniczenia, ale powrót do ruchu powinien następować stopniowo. Fizjoterapeuta może pomóc ustalić, które czynności są bezpieczne i jak reagować na przejściowe nasilenie bólu.

Kiedy ból biodra wymaga pilnej konsultacji?

Pilnej oceny lekarskiej wymaga szczególnie:

• silny ból po upadku lub urazie,
• niemożność obciążenia nogi,
• nagłe skrócenie lub nieprawidłowe ustawienie kończyny,
• gorący, obrzęknięty i zaczerwieniony staw,
• gorączka lub dreszcze towarzyszące bólowi,
• szybko narastający ból bez wyraźnej przyczyny,
• nagłe osłabienie albo zaburzenia czucia w kończynie.

Takie objawy mogą wskazywać na złamanie, zakażenie lub inną chorobę wymagającą szybkiej diagnostyki, a nie na typowy przebieg koksartrozy.