Jak prawidłowo chodzić o kulach po operacji? Schody, siadanie i wstawanie

Chodzenie o kulach po operacji kończyny dolnej pozwala ograniczyć obciążenie gojących się tkanek, utrzymać równowagę i bezpiecznie rozpocząć poruszanie się. Samo otrzymanie kul nie wystarcza jednak do prawidłowego chodzenia. Pacjent musi wiedzieć, w jakim stopniu może obciążać operowaną nogę, jak ustawiać kule i w jakiej kolejności wykonywać poszczególne kroki.

Szczególnie trudne bywają codzienne czynności: wchodzenie po schodach, siadanie na krześle, wstawanie z łóżka czy korzystanie z toalety. Nieprawidłowa technika zwiększa ryzyko upadku, przeciążenia barków i nadgarstków, a w niektórych przypadkach może również naruszyć zalecenia dotyczące ochrony operowanej kończyny.

Sposób chodzenia o kulach zależy od rodzaju zabiegu, etapu gojenia i decyzji lekarza prowadzącego. Inaczej porusza się pacjent, który może obciążać nogę według tolerancji bólu, a inaczej osoba mająca całkowity zakaz stawania na operowanej kończynie. Dlatego pierwsza nauka chodu powinna odbyć się pod nadzorem fizjoterapeuty.

Dlaczego po operacji trzeba chodzić o kulach?

Kule mogą pełnić kilka funkcji. Pozwalają całkowicie odciążyć operowaną kończynę albo zmniejszyć nacisk wywierany na nią podczas chodzenia. Mogą także poprawiać równowagę, ograniczać utykanie i ułatwiać zachowanie prawidłowego wzorca chodu.

Korzystanie z kul bywa konieczne między innymi po:

• endoprotezoplastyce kolana lub biodra,
• rekonstrukcji więzadeł kolana,
• operacji łąkotki,
• zespoleniu złamania,
• zabiegu w obrębie stopy lub stawu skokowego,
• osteotomii,
• operacji ścięgna,
• zabiegach naprawczych chrząstki stawowej.

Ten sam rodzaj operacji nie zawsze oznacza identyczne zalecenia. Zakres dozwolonego obciążenia może zależeć od techniki zabiegu, stabilności zespolenia, jakości kości, rodzaju naprawianej tkanki i występowania dodatkowych uszkodzeń.

Najpierw sprawdź, czy możesz obciążać operowaną nogę

Najważniejsza informacja przed rozpoczęciem chodzenia dotyczy zakresu obciążania kończyny. Zalecenie powinno znaleźć się w dokumentacji wypisowej albo zostać przekazane przez operatora lub fizjoterapeutę.

Nie należy samodzielnie zakładać, że brak bólu oznacza możliwość pełnego stawania na nodze. Tkanki mogą wymagać ochrony również wtedy, gdy pacjent czuje się stosunkowo dobrze.

Całkowity zakaz obciążania

Zakaz obciążania oznacza, że podczas stania i chodzenia ciężar ciała nie może być przenoszony przez operowaną kończynę. Pacjent przesuwa obie kule przed siebie, opiera ciężar na rękach i przenosi zdrową nogę do przodu. Operowana stopa pozostaje nad podłożem.

Taki sposób poruszania wymaga dobrej siły kończyn górnych i stabilności. Jeżeli pacjent nie potrafi bezpiecznie utrzymać nogi nad podłogą, lekarz lub fizjoterapeuta może zaproponować balkonik albo inny sposób przemieszczania się.

Dotykanie podłoża palcami

W niektórych zaleceniach pacjent może lekko dotykać podłoża palcami operowanej stopy, ale wyłącznie w celu utrzymania równowagi. Nie oznacza to możliwości przenoszenia przez nią ciężaru ciała.

Takie zalecenie łatwo pomylić z częściowym obciążaniem. W przypadku wątpliwości trzeba zapytać specjalistę, czy stopa może tylko dotykać podłoża, czy też wolno przenieść przez nią określoną część masy ciała.

Częściowe obciążanie

Częściowe obciążanie oznacza, że operowana noga może przenosić tylko część ciężaru ciała. Pozostałe obciążenie przejmują kule i kończyna zdrowa.

Lekarz może określić dozwolone obciążenie procentowo, na przykład jako 25% lub 50% masy ciała. Naukę takiego obciążania można przeprowadzić z wykorzystaniem wagi, jednak późniejsze odtworzenie właściwego nacisku podczas chodzenia wymaga praktyki pod kontrolą fizjoterapeuty.

Pełne obciążanie lub obciążanie według tolerancji

Pełne obciążanie pozwala przenosić ciężar ciała przez operowaną nogę. Kule mogą być nadal potrzebne do zachowania równowagi, zmniejszenia bólu i ograniczenia utykania.

Obciążanie według tolerancji oznacza natomiast, że pacjent może stawać na nodze w zakresie, na jaki pozwalają ból, stabilność i zalecenia pooperacyjne. Nie jest to jednak równoznaczne z natychmiastową rezygnacją z kul.

Jak prawidłowo ustawić wysokość kul?

Kule powinny być dopasowane do wzrostu pacjenta. Przy prawidłowym ustawieniu uchwyt znajduje się mniej więcej na wysokości nadgarstka swobodnie opuszczonej ręki, a obejma kuli odłokciowej leży poniżej łokcia. Podczas trzymania uchwytu staw łokciowy pozostaje lekko zgięty.

Obie kule muszą mieć taką samą długość, a bolce regulacyjne powinny być prawidłowo zablokowane. Zbyt wysokie kule unoszą barki i utrudniają przenoszenie ciężaru przez ręce. Zbyt niskie powodują pochylanie tułowia i mogą zwiększać obciążenie nadgarstków oraz pleców.

Przed użyciem należy również sprawdzić stan gumowych nasadek. Zużyta, pęknięta albo mokra końcówka kuli może łatwo poślizgnąć się na podłożu.

Jak prawidłowo chodzić o dwóch kulach?

Technika zależy przede wszystkim od tego, czy pacjent może obciążać operowaną kończynę.

Chodzenie przy dozwolonym częściowym lub pełnym obciążaniu

• Stań prosto i ustaw kule nieco przed sobą, mniej więcej na szerokość barków.
• Przesuń obie kule o długość jednego niewielkiego kroku.
• Wysuń operowaną nogę w kierunku linii kul.
• Przenieś przez ręce taką część ciężaru, jaka jest potrzebna do zachowania dozwolonego obciążenia kończyny.
• Dostaw lub przenieś do przodu zdrową nogę.
• Ustabilizuj pozycję przed wykonaniem kolejnego kroku.

W miarę poprawy sprawności zdrowa noga może przechodzić nieco dalej niż operowana. Nie należy jednak sztucznie wydłużać kroku, jeżeli prowadzi to do utykania, utraty równowagi albo nadmiernego pochylania tułowia.

Chodzenie bez obciążania operowanej kończyny

• Utrzymuj operowaną nogę nad podłożem.
• Ustaw obie kule nieco przed sobą i w podobnej odległości.
• Oprzyj ciężar ciała na uchwytach kul.
• Przenieś zdrową nogę do linii kul.
• Odzyskaj stabilność, zanim ponownie przesuniesz kule.

Zdrowa stopa nie powinna lądować znacznie przed kulami, ponieważ może to doprowadzić do utraty równowagi do tyłu. Trzeba również unikać zbyt dalekiego wysuwania kul, co zwiększa ryzyko ich ześlizgnięcia.

Jak powinna wyglądać postawa podczas chodzenia?

Podczas poruszania się warto patrzeć przed siebie, a nie przez cały czas na stopy. Tułów powinien pozostać możliwie wyprostowany, barki rozluźnione, a łokcie lekko zgięte.

Ciężar ciała należy przenosić przez dłonie oparte na uchwytach. Obejmy kul odłokciowych pomagają utrzymać sprzęt przy przedramionach, ale nie powinny być głównym miejscem podparcia.

Kroki powinny być krótkie i kontrolowane. Szybkie przesuwanie kul, obracanie się na jednej nodze lub chodzenie po mokrej nawierzchni zwiększają ryzyko upadku.

Jak obracać się, chodząc o kulach?

Nie należy wykonywać gwałtownego obrotu na operowanej stopie. Bezpieczniej jest zrobić kilka niewielkich kroków, stopniowo zmieniając kierunek.

Przy zakazie obciążania trzeba przestawiać kule i zdrową nogę małymi etapami, zachowując operowaną stopę nad podłożem. Obracanie się przez podskok może prowadzić do utraty równowagi.

Po endoprotezoplastyce biodra mogą obowiązywać dodatkowe ograniczenia związane z rotacją i ustawieniem operowanej kończyny. Zależą one od rodzaju zabiegu i zaleceń operatora, dlatego nie należy stosować jednego zestawu ograniczeń u każdego pacjenta.

Jak prawidłowo korzystać z jednej kuli?

Przejście z dwóch kul na jedną powinno nastąpić dopiero wtedy, gdy pacjent potrafi bezpiecznie obciążać operowaną nogę i nie traci prawidłowego wzorca chodu.

Jedną kulę trzyma się zazwyczaj w ręce przeciwnej do operowanej albo słabszej kończyny. Kula i operowana noga przesuwają się do przodu razem, a następnie pacjent wykonuje krok zdrową nogą. Takie ustawienie pomaga ograniczyć przechylanie miednicy i odciążyć bolesną stronę.

Jeżeli pacjent nadal mocno pochyla się na kulę, skraca krok albo wyraźnie utyka, prawdopodobnie nie jest jeszcze gotowy do rezygnacji z drugiej podpory.

Jak wchodzić po schodach o kulach?

Przed samodzielnym wejściem na schody technikę należy przećwiczyć z fizjoterapeutą. Najbezpieczniej korzystać z poręczy, jeżeli jest stabilna.

Podstawową kolejność można zapamiętać jako: w górę najpierw noga zdrowa, w dół najpierw kule i noga operowana.

Hasło to pomaga zapamiętać kierunek ruchu, ale nie zmienia zaleceń dotyczących obciążania. Przy całkowitym zakazie obciążania operowana noga pozostaje nad stopniem i nie może przejąć ciężaru ciała.

Wchodzenie po schodach z poręczą

• Podejdź blisko pierwszego stopnia.
• Jedną ręką mocno chwyć poręcz.
• Obie kule trzymaj w drugiej ręce albo używaj jednej kuli zgodnie z instrukcją fizjoterapeuty.
• Wejdź na wyższy stopień zdrową nogą.
• Przenieś operowaną nogę na ten sam stopień, jeżeli wolno ją obciążać.
• Na końcu dostaw kulę lub kule.
• Przed kolejnym krokiem upewnij się, że sprzęt stoi stabilnie.

Przy zakazie obciążania pacjent unosi operowaną nogę i wchodzi na stopień zdrową kończyną, pomagając sobie poręczą i kulą. Następnie przenosi kule na ten sam stopień.

Wchodzenie po schodach bez poręczy

Jeżeli nie ma poręczy, można korzystać z dwóch kul, ale taka technika wymaga dobrej równowagi i wcześniejszego przeszkolenia.

Obie kule pozostają na niższym stopniu, a pacjent wchodzi zdrową nogą. Następnie przenosi operowaną kończynę i kule na ten sam stopień. Przy zakazie obciążania operowana stopa nie może dotknąć podłoża w sposób przenoszący ciężar.

Każdy stopień należy pokonywać osobno. Nie należy próbować wchodzić naprzemiennie, dopóki fizjoterapeuta nie uzna tego za bezpieczne.

Jak schodzić po schodach o kulach?

Schodzenie jest często trudniejsze, ponieważ wymaga kontrolowanego opuszczenia ciężaru ciała.

Schodzenie z poręczą

• Podejdź do krawędzi stopnia, ale nie ustawiaj stopy zbyt blisko brzegu.
• Jedną ręką trzymaj poręcz, a w drugiej kulę lub obie kule.
• Umieść kulę stabilnie na stopniu poniżej.
• Opuść operowaną nogę w kierunku niższego stopnia.
• Przenieś ciężar przez ręce i zejdź zdrową nogą.
• Ustabilizuj pozycję przed kolejnym ruchem.

Jeżeli operowana noga nie może być obciążana, pozostaje wysunięta przed tułowiem i nie przejmuje ciężaru. Pacjent opuszcza się na zdrowej kończynie, korzystając z poręczy i kuli.

Schodzenie bez poręczy

Najpierw należy umieścić obie kule na niższym stopniu. Następnie opuszcza się operowaną nogę, a na końcu zdrową.

Końcówki kul powinny znajdować się w środkowej części stopnia, a nie przy jego krawędzi. Przed przeniesieniem ciężaru trzeba sprawdzić, czy obie kule stoją stabilnie.

Co zrobić, gdy schody są zbyt trudne?

Jeżeli pacjent czuje się niepewnie, ma słabe ręce, zawroty głowy albo schody są strome i pozbawione poręczy, wchodzenie na stojąco może być niebezpieczne.

Jedną z możliwości jest przemieszczanie się po schodach w pozycji siedzącej. Taka metoda również wymaga wcześniejszego nauczenia się bezpiecznego siadania na stopniu i ponownego wstawania na górze. Szczególnie trudne może być podniesienie się z podłogi po dotarciu na ostatni stopień.

Nie należy wybierać tej techniki samodzielnie bez sprawdzenia, czy jest odpowiednia dla rodzaju operacji i możliwości pacjenta. Oficjalne instrukcje dotyczące kul wskazują, że przemieszczanie się po schodach w pozycji siedzącej może być bezpieczniejszą alternatywą dla osób, które nie czują się stabilnie w pozycji stojącej.

Jak prawidłowo usiąść, korzystając z kul?

Przed rozpoczęciem siadania trzeba upewnić się, że krzesło jest stabilne i nie odsunie się pod naciskiem. Najlepsze jest siedzisko z podłokietnikami.

• Podejdź tyłem do krzesła małymi krokami.
• Zatrzymaj się, gdy poczujesz siedzisko z tyłu nóg.
• Wyjmij przedramiona z obejm kul.
• Złącz kule i trzymaj ich uchwyty jedną ręką, tworząc stabilny układ przypominający literę „H”.
• Drugą ręką sięgnij do podłokietnika albo siedziska.
• Ustaw operowaną nogę zgodnie z zaleceniem dotyczącym obciążania. W razie potrzeby wysuń ją nieco do przodu.
• Powoli ugnij zdrową nogę i opuść ciało na krzesło.
• Nie opadaj gwałtownie na siedzisko.
• Nie należy siadać z rękami pozostawionymi w obejmach kul. Może to utrudnić podparcie się o krzesło, zaburzyć równowagę i przeciążyć barki lub łokcie.

Jak prawidłowo wstać z krzesła?

• Przesuń się do przedniej części siedziska.
• Ustaw zdrową stopę tak, aby można było się na niej bezpiecznie oprzeć.
• Operowaną nogę ustaw zgodnie z zaleceniami. Przy zakazie obciążania utrzymuj ją nad podłożem lub wysuń do przodu.
• Złącz kule i przytrzymaj ich uchwyty jedną ręką.
• Drugą rękę oprzyj na podłokietniku albo stabilnej powierzchni.
• Pochyl tułów lekko do przodu i odepchnij się ręką oraz zdrową nogą.
• Dopiero po uzyskaniu stabilnej pozycji włóż przedramiona w obejmy kul.
• Ustaw kule przed sobą i rozpocznij chodzenie.

Nie należy podciągać się za kule ustawione luźno przed krzesłem ani chwytać obiema rękami ich uchwytów przed całkowitym wstaniem. Kule mogą się przesunąć, a pacjent stracić równowagę.

Jakie krzesło wybrać po operacji?

Krzesło powinno być stabilne, mieć twarde siedzisko i – jeśli to możliwe – podłokietniki. Niskie, miękkie fotele oraz kanapy utrudniają wstawanie i mogą wymagać znacznego zgięcia biodra oraz kolana.

Po operacji biodra wysokość siedziska powinna być dobrana do zaleceń zespołu prowadzącego. W zależności od rodzaju zabiegu mogą obowiązywać ograniczenia dotyczące głębokości zgięcia biodra, krzyżowania nóg lub skręcania operowanej kończyny.

Nie należy jednak automatycznie stosować tych samych ograniczeń po każdej endoprotezoplastyce. Zakres środków ostrożności zależy między innymi od dostępu operacyjnego, decyzji operatora i indywidualnego ryzyka pacjenta.

Jak wstawać z łóżka?

Technika zależy od rodzaju zabiegu i strony operowanej. Zwykle przed wstaniem należy przesunąć się do krawędzi łóżka, opuścić nogi i przejść do siadu bez gwałtownego skręcania tułowia.

Kule powinny stać w zasięgu ręki, ale nie mogą blokować miejsca, w którym pacjent ustawia zdrową stopę. Po przyjęciu stabilnej pozycji siedzącej należy wstać tak samo jak z krzesła: jedną ręką trzymając złączone kule, a drugą odpychając się od łóżka.

Jeżeli operowana kończyna jest ciężka, osłabiona lub znajduje się w ortezie, fizjoterapeuta może nauczyć pacjenta podtrzymywania jej zdrową nogą albo specjalnym pasem. Nie należy ciągnąć operowanej kończyny za stopę lub element opatrunku.

Korzystanie z toalety o kulach

Trudność często wynika z niskiej wysokości sedesu. Pomocne mogą być podwyższenie toalety i stabilne uchwyty.

Przed siadaniem należy podejść tyłem, aż nogi znajdą się blisko muszli. Następnie trzeba wyjąć ręce z obejm kul, jedną ręką przytrzymać złączone kule, a drugą oprzeć na stabilnym uchwycie.

Nie należy opierać całego ciężaru na umywalce, grzejniku lub ruchomym wieszaku. Elementy te mogą nie wytrzymać obciążenia.

Jakie są najczęstsze błędy podczas chodzenia o kulach?

Zbyt dalekie wysuwanie kul

Kule ustawione daleko przed tułowiem tworzą niestabilną podporę. Pacjent musi nadmiernie pochylać się do przodu i może stracić równowagę.

Przenoszenie ciężaru przez obejmy

W kulach odłokciowych ciężar powinien przechodzić przede wszystkim przez dłonie oparte na uchwytach. Mocne naciskanie przedramionami na obejmy może powodować otarcia i utrudniać kontrolę sprzętu.

Patrzenie wyłącznie pod nogi

Stałe pochylanie głowy pogarsza postawę i utrudnia obserwowanie przeszkód. Podłoże należy kontrolować, ale wzrok powinien być skierowany przede wszystkim na drogę przed pacjentem.

Zbyt szybkie tempo

Pośpiech prowadzi do wykonywania zbyt długich kroków i niedokładnego ustawiania kul. Szczególnie niebezpieczny jest na schodach i przy zmianie kierunku.

Rezygnacja z kul mimo utykania

Odstawienie sprzętu nie powinno powodować wyraźnego przechylania tułowia, skracania kroku ani bólu. Utykanie może utrwalać nieprawidłowy sposób chodzenia.

Chodzenie po mokrej lub śliskiej nawierzchni

Gumowe końcówki tracą przyczepność na wodzie, błocie, lodzie i mokrych płytkach. Po wejściu do budynku należy osuszyć nasadki kul.

Wstawanie z rękami w obejmach

Pozostawienie przedramion w obejmach podczas siadania lub wstawania utrudnia podparcie się ręką i może doprowadzić do upadku albo urazu barku.

Jak przygotować mieszkanie przed powrotem po operacji?

Z ciągów komunikacyjnych należy usunąć luźne dywaniki, kable, niskie stoliki i inne przedmioty, o które można zahaczyć kulą. Przejście między łóżkiem, łazienką i miejscem odpoczynku powinno być dobrze oświetlone. Usunięcie luźnych mat i dywaników jest również zalecane w materiałach dla pacjentów po operacjach ortopedycznych.

Najczęściej używane przedmioty warto umieścić na wysokości niewymagającej schylania ani wspinania się. Ponieważ obie ręce są zajęte przez kule, niewielkie przedmioty można przenosić w plecaku lub torbie zawieszonej blisko ciała.

Nie należy chodzić o kulach, trzymając jednocześnie kubek, talerz, telefon lub luźną torbę w dłoni.

Kiedy można zrezygnować z kul?

Nie istnieje jeden termin odpowiedni dla wszystkich pacjentów. O możliwości zmniejszenia liczby kul decydują między innymi:

• zgoda lekarza na zwiększenie obciążenia,
• etap gojenia tkanek,
• brak istotnego bólu podczas chodzenia,
• odpowiednia siła operowanej kończyny,
• stabilność,
• prawidłowy wzorzec chodu,
• brak wyraźnego utykania,
• zdolność do bezpiecznego wchodzenia i schodzenia po schodach.

Najczęściej pacjent przechodzi najpierw z dwóch kul na jedną, a dopiero później całkowicie rezygnuje ze sprzętu. Jeżeli po odstawieniu kuli pojawia się utykanie, nasilony ból albo poczucie niestabilności, warto wrócić do wcześniejszego etapu i skonsultować się z fizjoterapeutą.

Kiedy trzeba skontaktować się z lekarzem?

Po operacji należy zwracać uwagę nie tylko na technikę chodzenia, lecz również na objawy mogące wskazywać na powikłania.

Pilnego kontaktu z personelem medycznym wymagają między innymi:

• nagłe, wyraźne nasilenie bólu,
• nowa niemożność obciążenia kończyny,
• upadek na operowaną stronę,
• widoczna zmiana ustawienia nogi,
• szybko narastający obrzęk,
• zaczerwienienie, ocieplenie lub sączenie z rany,
• gorączka i pogorszenie samopoczucia,
• ból i obrzęk łydki,
• nagła duszność albo ból w klatce piersiowej.

W przypadku duszności, bólu w klatce piersiowej, utraty przytomności lub gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia należy wezwać pomoc ratunkową. CKR również wskazuje, że narastający obrzęk, problemy z raną, gorączka, duszność i nagłe nasilenie bólu wymagają szybkiej oceny po operacji.

Nauka chodu w rehabilitacji pooperacyjnej

Prawidłowa nauka poruszania się obejmuje nie tylko przesuwanie kul. Fizjoterapeuta ocenia również postawę, długość kroku, sposób obciążania operowanej kończyny, ustawienie stopy i kolana, równowagę oraz bezpieczeństwo podczas siadania i pokonywania schodów.

W CKR naukę chodu wprowadzamy jako jeden z elementów rehabilitacji po operacjach ortopedycznych. Program dobieramy do rodzaju zabiegu, zaleceń operatora i aktualnych możliwości pacjenta. W zależności od etapu usprawniania może on obejmować pionizację, chodzenie z balkonikiem lub kulami, ćwiczenia siłowe, trening równowagi oraz przygotowanie do samodzielnego funkcjonowania w domu.

Pacjenci po wszczepieniu endoprotezy biodra lub kolana mogą skorzystać również z prowadzonego przez nas turnusu rehabilitacyjnego po endoprotezoplastyce. Jednym z jego ważnych elementów jest dobrze zaplanowana nauka chodu i stopniowy powrót do bezpiecznego obciążania kończyny.