Afazja po udarze – jak ją rozpoznać?

Udar mózgu może w jednej chwili zmienić sposób, w jaki człowiek porusza się, wykonuje codzienne czynności i komunikuje się z otoczeniem. Jednym z częstych następstw udaru jest afazja, czyli zaburzenie zdolności posługiwania się językiem. Jej objawy nie zawsze są oczywiste. Osoba, która wcześniej swobodnie rozmawiała, może nagle mieć trudność ze znalezieniem właściwego słowa, odpowiadać nieadekwatnie do pytania albo nie rozumieć części wypowiedzi. Problemy mogą dotyczyć również czytania i pisania. Dla pacjenta i jego rodziny taka sytuacja bywa szczególnie trudna. Warto jednak wiedzieć, że rozpoznanie afazji jest dopiero początkiem postępowania terapeutycznego. Odpowiednio zaplanowana rehabilitacja może pomóc w poprawie komunikacji i odzyskiwaniu większej samodzielności.

Co to jest afazja?

Afazja jest nabytym zaburzeniem funkcji językowych spowodowanym uszkodzeniem mózgu, którego jedną z najczęstszych przyczyn jest udar. Nie ogranicza się ona wyłącznie do problemu z wypowiadaniem słów.

Zaburzenia mogą także dotyczyć:

• mówienia i gramatyki zdań
• rozumienia wypowiedzi innych osób
• nazywania osób i przedmiotów
• powtarzania słów i zdań
• czytania
• pisania.

U jednego pacjenta największym problemem będzie znalezienie odpowiedniego słowa, natomiast inna osoba może mieć trudności przede wszystkim ze zrozumieniem tego, co mówią do niej inni. Zdarza się także, że pacjent mówi dużo i pozornie płynnie, ale używa niewłaściwych słów i jego wypowiedź staje się trudna do zrozumienia. Dlatego afazja nie u każdego jest taka sama. Warto przy tym podkreślić, że trudności z wypowiadaniem słów nie oznaczają automatycznie utraty wiedzy czy sprawności intelektualnej, a osoba z afazją może wiedzieć, co chce przekazać, ale mieć problem z wyrażeniem swoich myśli za pomocą języka.

Dlaczego afazja pojawia się po udarze?

Udar prowadzi do uszkodzenia określonego obszaru mózgu w wyniku niedokrwienia lub krwawienia (nazywany jest wówczas wylewem). Jeżeli zmiany obejmą struktury uczestniczące w tworzeniu i rozumieniu języka, mogą pojawić się objawy afazji. Najczęściej jest ona związana z uszkodzeniem lewej półkuli mózgu, która u większości osób odgrywa dominującą rolę w organizacji funkcji językowych.

Według najnowszych badań opublikowanych przez European Stroke Organisation afazja występuje u około jednej trzeciej osób po udarze. Jest więc problemem, który dotyczy znacznej grupy pacjentów i może istotnie wpływać na ich późniejsze funkcjonowanie.

Jak rozpoznać afazję po udarze?

Objawy zależą od miejsca i rozległości uszkodzenia mózgu. Otoczenie może zauważyć, że chory:

• myli nazwy osób lub przedmiotów
• zastępuje właściwe słowa innymi (czasem zniekształconymi)
• odpowiada niezgodnie z treścią pytania
• ma trudność z powtórzeniem zdania lub słowa
• gorzej rozumie pytanie czy treść rozmowy
• nie potrafi przeczytać tekstu
• ma trudności z pisaniem
• rezygnuje z rozmowy, ponieważ komunikowanie się wymaga dużego wysiłku.

Takie objawy wymagają profesjonalnej oceny i diagnozy specjalistów.

Afazja, dysartria (dyzartria) i apraksja mowy – czym się różnią?

Nie każda trudność z mówieniem po udarze oznacza afazję.

Afazja po udarze dotyczy języka – tworzenia lub rozumienia wypowiedzi.

W przypadku powstałej dysartrii pacjent wie, co chce powiedzieć i dobiera odpowiednie słowa, ale jego mowa może być niewyraźna z powodu zaburzonej kontroli mięśni uczestniczących w mówieniu i współwystępujących zaburzeń głosu. Natomiast apraksja mowy wiąże się z trudnością w zaplanowaniu i wykonaniu odpowiedniej sekwencji ruchów narządów mowy, które potrzebne są do wypowiedzenia głosek i słów.

Co ważne, wszystkie wyżej opisane zaburzenia mogą współwystępować, dlatego też dokładna diagnoza ma bezpośrednie znaczenie dla wyboru właściwej terapii. Warto wiedzieć, że u osób z dysartrią, często występują trudności w jedzeniu i połykaniu (dysfagia), wymagające pilnej diagnozy i terapii.

Diagnoza – pierwszy krok do właściwej rehabilitacji

Po udarze ważna jest konsultacja lekarza neurologa, który ocenia stan neurologiczny pacjenta, następstwa uszkodzenia mózgu oraz ustala przebieg leczenia. Istotnym elementem dalszej opieki jest kontrolowanie czynników zwiększających ryzyko kolejnego udaru. Szczegółową oceną zaburzeń komunikowania się zajmuje neurologopeda (logopeda), specjalizujący się w pracy z pacjentami neurologicznymi. W razie potrzeby w diagnostyce uczestniczy także neuropsycholog.

Podczas badania ocenia się m.in. rozumienie wypowiedzi, nazywanie, powtarzanie, spontaniczne mówienie, czytanie i pisanie. Bardzo ważne jest, jak pacjent radzi sobie z komunikacją w codziennych sytuacjach. Dobra diagnoza służy przede wszystkim wyznaczeniu celów terapii opartej na mocnych stronach pacjenta (zachowanie umiejętności) i poprawiającej jego deficyty.

Czy afazję można leczyć?

To jedno z najważniejszych pytań zadawanych przez pacjentów i ich rodziny. Istotna dla rokowania jest szybkość podjęcia działań medycznych po udarze. Duże znaczenie mają miejsce i rozległość uszkodzenia mózgu, ogólny stan chorego, współistniejące następstwa udaru oraz możliwość aktywnego uczestniczenia w terapii.

Podstawową metodą postępowania jest rehabilitacja funkcji językowych i sposobów komunikacji, prowadzona przez neurologopedę (logopedę) lub neuropsychologa. Po udarze mózg ma zwiększoną zdolność do częściowej reorganizacji swojej pracy, określaną jako neuroplastyczność. Właściwie dobrane i wielokrotnie powtarzane zadania mają wspierać proces uczenia się oraz umożliwić właściwe wykorzystywanie zachowanych zasobów mowy.

Największe tempo poprawy obserwuje się zwykle we wcześniejszym okresie po udarze. Nie oznacza to jednak, że po kilku miesiącach rehabilitacja przestaje mieć sens. Badania nad afazją wskazują, że poprawa funkcji językowych może być możliwa także w późniejszym okresie.

Neurologopeda – ważny członek zespołu rehabilitacyjnego

Program terapii afazji po udarze powinien wynikać z wcześniejszej diagnozy  i uwzględniać zarówno problemy językowe, jak i potrzeby konkretnego człowieka.

Najważniejszym celem terapii jest poprawa możliwości porozumiewania się w codziennym życiu. Dla jednego pacjenta sukcesem będzie możliwość powiedzenia, że czegoś potrzebuje. Dla innego – rozmowa telefoniczna, przeczytanie wiadomości, samodzielne załatwienie prostej sprawy czy ponowne uczestniczenie w spotkaniach rodzinnych.

Najnowsze badania zwracają uwagę na to, że poprawa uzyskiwana podczas ćwiczeń terapii nie zawsze automatycznie przenosi się na swobodną rozmowę. Dlatego współczesna rehabilitacja obejmuje praktyczne sytuacje komunikacyjne.

Coraz większą uwagę zwraca się na terapię funkcjonalną, czyli ćwiczenie komunikacji w sytuacjach zbliżonych do codziennego życia. W rehabilitacji można wykorzystywać także terapię grupową, programy komputerowe i inne narzędzia cyfrowe oraz – gdy mowa jest znacznie ograniczona – alternatywne sposoby komunikacji, np. gesty, obrazy, symbole czy odpowiednio dobrane pomoce komunikacyjne.

Jak intensywna powinna być terapia?

W 2025 roku European Stroke Organisation, w oparciu o wyniki badań, opublikowała kompleksowe wytyczne dotyczące rehabilitacji afazji po udarze. Autorzy rekomendują dawkę rehabilitacyjną co najmniej 20 godzin, z częstotliwością 4 lub więcej razy w tygodniu i intensywnością zależną od potrzeb pacjenta. Czas, intensywność i rodzaj terapii dostosowuje się indywidualnie do pacjenta, biorąc pod uwagę: czas od udaru, nasilenie zaburzeń oraz współwystępujące trudności.

Rehabilitacja neurologiczna – nie tylko terapia mowy

Afazja często nie jest jedynym następstwem udaru. Mogą jej towarzyszyć niedowład, zaburzenia równowagi, problemy z chodzeniem, trudności w wykonywaniu codziennych czynności, zaburzenia pamięci i uwagi, problemy z połykaniem czy zmiany emocjonalne. Dlatego pacjent może potrzebować kompleksowej rehabilitacji neurologicznej.

W zależności od jego potrzeb w procesie leczenia mogą uczestniczyć:

• lekarz
• neurologopeda
• fizjoterapeuta
• terapeuta zajęciowy
• psycholog lub neuropsycholog
• pielęgniarka oraz inni członkowie zespołu terapeutycznego.

Fizjoterapeuta pracuje nad sprawnością ruchową, równowagą, chodem i samodzielnością. Neurologopeda zajmuje się komunikacją, mową, głosem, zaburzeniami połykania, a w razie potrzeby alternatywnymi sposobami komunikacji.  Terapeuta zajęciowy pomaga odzyskiwać umiejętności potrzebne w codziennym funkcjonowaniu, natomiast psycholog lub neuropsycholog może wspierać pacjenta w przypadku problemów poznawczych (zaburzeń pamięci, uwagi, funkcji wykonawczych, funkcji wzrokowo – przestrzennych)
i emocjonalnych.

Takie holistyczne podejście pozwala spojrzeć na rehabilitację szerzej: jej celem nie jest poprawa jednej funkcji, ale możliwie pełny powrót pacjenta do samodzielności i podniesienie jakości jego życia.

Oddział rehabilitacyjny – kiedy może być potrzebny?

U części pacjentów dobrym rozwiązaniem jest pobyt na oddziale rehabilitacyjnym, zwłaszcza z uwagi na szeroką paletę możliwości terapeutycznych. Dotyczy to szczególnie osób, u których afazji towarzyszą inne istotne następstwa udaru – np. niedowład, problemy z poruszaniem się, zaburzenia równowagi czy ograniczenie samodzielności. Turnus rehabilitacji neurologicznej umożliwia połączenie różnych rodzajów terapii w ramach jednego programu i zapewnia regularny kontakt ze specjalistami.

Nie każdy pacjent wymaga jednak takiej formy leczenia. Kwalifikacja powinna uwzględniać stan zdrowia, poziom samodzielności, rodzaj występujących problemów oraz możliwość aktywnego uczestniczenia w zajęciach turnusu rehabilitacyjnego. Należy pamiętać, że – po zakończeniu pobytu na oddziale, kontynuacja rehabilitacji odbywa się w warunkach ambulatoryjnych lub domowych.

Turnus afatyczny – intensywna praca nad komunikacją

Jedną z możliwości uzupełnienia procesu rehabilitacji może być turnus afatyczny, czyli czasowo skoncentrowany program przeznaczony dla osób z zaburzeniami językowymi. Zwykle łączy on indywidualną terapię neurologopedyczną z zajęciami grupowymi i ćwiczeniem komunikacji w bardziej naturalnych sytuacjach. To ważne, ponieważ pacjent powinien mieć możliwość transferu odzyskiwanych umiejętności. Rozmowa z innymi uczestnikami, gry towarzyskie, zadawanie pytań, przekazywanie informacji czy wspólne wykonywanie zadań tworzą okazję do praktycznego posługiwania się językiem.

Aktualne europejskie wytyczne wskazują, że terapia afazji może być prowadzona zarówno indywidualnie, jak i grupowo. Dopuszczają również wykorzystanie metod cyfrowych jako elementu programu rehabilitacji.

Turnus afatyczny o dużej intensywności zajęć przeznaczony jest dla osób we wczesnym okresie rehabilitacji. Nie powinien być jednak traktowany jako jednorazowe rozwiązanie, które zastąpi dalszą terapię. Powinien raczej stanowić intensywny etap dłuższego procesu rehabilitacji.

Czy rehabilitacja ma sens wiele miesięcy po udarze?

Największa dynamika spontanicznej poprawy występuje zwykle we wcześniejszym okresie. Nie oznacza to jednak, że później mózg traci możliwość uczenia się.

Badania nad terapią afazji obejmują również pacjentów znajdujących się w przewlekłej fazie po udarze. Ich wyniki wskazują, że odpowiednio dobrana terapia może przynosić poprawę także po dłuższym czasie, jednak zmieniać się mogą same cele rehabilitacji.

Początkowo najważniejsze może być odzyskanie podstawowych możliwości komunikowania potrzeb. Później terapia może koncentrować się na prowadzeniu rozmowy, korzystaniu z telefonu, czytaniu, pisaniu, załatwianiu codziennych spraw czy powrocie do wcześniejszych aktywności.

Dlatego zamiast pytać wyłącznie: „czy nie jest już za późno?”, warto zapytać: jakie możliwości ma pacjent obecnie i co możemy zrobić, aby poprawić jego komunikację?

Rodzina uczestniczy w rehabilitacji

Bliscy mają ogromne znaczenie dla codziennego funkcjonowania osoby z afazją. Nie oznacza to jednak konieczności prowadzenia z pacjentem wielogodzinnych ćwiczeń, bowiem ważniejsze jest stworzenie warunków sprzyjających komunikacji.

Warto mówić spokojnie i używać stosunkowo krótkich zdań. Pacjent powinien otrzymać wystarczająco dużo czasu na odpowiedź. Nie należy kończyć każdej wypowiedzi za niego ani poprawiać błędów. Pomocne mogą być gesty, zdjęcia, zapisanie słowa, wskazanie przedmiotu lub prosty rysunek. Przede wszystkim należy pamiętać, że osoba z afazją pozostaje dorosłym i pełnoprawnym partnerem rozmowy. Trudności z wypowiadaniem słów, budowaniem zdań czy rozumieniem bardziej złożonych komunikatów nie oznaczają, że nie ma własnych opinii, potrzeb, emocji. Afazja zaburza przede wszystkim możliwość posługiwania się językiem, ale nie powinna być utożsamiana z utratą zdolności myślenia czy rozumienia otaczającego świata.

Afazja po udarze – najczęściej zadawane pytania

Źródła:

Brady M.C., Mills C., Prag Øra H. i wsp. European Stroke Organisation (ESO) guideline on aphasia rehabilitation. European Stroke Journal. 2025

Schultz K., Larkman C., Rose M.L., Togher L., Carragher M. Do Word- and Sentence-Level Treatments Generalize to Dialogue? A Systematic Review and Synthesis of the Evidence in Poststroke Aphasia Interventions. American Journal of Speech-Language Pathology. 2026

Seniów J., Litwin M. Afazja poudarowa. Neurologia po Dyplomie. 2013

Rutkiewicz-Hanczewska M. Afazja w ujęciu holistycznym. W: Tarkowski Z. (red.), Afazjologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021, s. 147–170.

Rutkiewicz-Hanczewska M. Diagnoza i terapia osób z afazją. W: Tarkowski Z. (red.), Afazjologia. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021, s. 171–200.

Panasiuk J. Postępowanie logopedyczne w przypadku afazji. W: Grabias S., Panasiuk J., Woźniak T. (red.), Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2015, s. 673–720.

Uwaga: artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji neurologicznej ani neurologopedycznej.